W polskiej energetyce polityka energetyczna PiS wobec węgla i OZE była próbą połączenia bezpieczeństwa systemu, interesu górnictwa i presji na rozwój odnawialnych źródeł. Z mojego punktu widzenia nie była to strategia szybkiego zwrotu, tylko ostrożnego przesuwania akcentów: węgiel miał pozostać fundamentem, OZE miały rosnąć tam, gdzie da się to kontrolować, a atom miał przejąć rolę długoterminowego zabezpieczenia. W tym tekście rozkładam na części pierwsze, skąd wzięło się takie podejście, co zapisano w dokumentach i jakie skutki widać jeszcze w 2026 roku.
Najważniejsze wnioski o sporze między węglem a OZE
- PiS nie stawiał na jedną technologię, tylko na układankę: węgiel teraz, atom później, OZE pod kontrolą.
- W oficjalnej strategii PEP2040 zapisano m.in. co najmniej 23% udziału OZE w końcowym zużyciu energii brutto do 2030 r.
- Lądowa energetyka wiatrowa została wyhamowana przez przepisy odległościowe, przez co fotowoltaika i offshore rosły szybciej niż klasyczny wiatr na lądzie.
- Z danych operatora systemu za 2024 r. wynika, że węgiel nadal dawał około 63% produkcji energii elektrycznej, więc dziedzictwo tej polityki jest bardzo konkretne.
Na czym polegała energetyczna układanka PiS
Gdy analizuję tę strategię, widzę przede wszystkim próbę utrzymania trzech sprzecznych interesów naraz. Z jednej strony była potrzeba stabilnego zasilania gospodarki, z drugiej - obietnica łagodnej transformacji dla regionów górniczych, a z trzeciej - obowiązek doganiania unijnej polityki klimatycznej. W praktyce oznaczało to brak jednego, czystego zwrotu, który w ciągu kilku lat zepchnąłby węgiel na margines.
W dokumentach PEP2040, czyli Polityki Energetycznej Polski do 2040 r., zapisano bezpieczeństwo energetyczne, konkurencyjność gospodarki, efektywność energetyczną i ograniczanie presji sektora energii na środowisko. To ważne, bo PiS nie budował programu wokół hasła „albo węgiel, albo OZE”, tylko wokół założenia, że kraj ma przejść transformację bez gwałtownego rozchwiania systemu. Dodatkowo w strategii pojawił się atom: pierwszy blok elektrowni jądrowej miał ruszyć w 2033 r., a cały program zakładał budowę sześciu bloków.
Najłatwiej pokazać ten model w prostym zestawieniu.
| Źródło | Rola w polityce PiS | Co dawało | Główne ograniczenie |
|---|---|---|---|
| Węgiel | Filar bezpieczeństwa i zatrudnienia | Stabilną moc, krajowe paliwo, polityczną przewidywalność | Emisje CO2, koszty modernizacji, rosnące koszty utrzymania bloków |
| OZE | Źródło wzrostu, ale nie główny motor zmiany | Szybki przyrost mocy w fotowoltaice i offshore | Niestabilność bez sieci, magazynów i elastycznego bilansowania |
| Atom | Długofalowa kotwica po erze węgla | Niskoemisyjną energię bazową | Długi czas budowy i wysokie nakłady inwestycyjne, czyli CAPEX |
To zestawienie dobrze pokazuje, dlaczego PiS tak chętnie odwoływał się do bezpieczeństwa energetycznego. Problem w tym, że w energetyce „bezpiecznie” i „na długo” nie zawsze znaczy „taniej” albo „szybciej” - i właśnie tu zaczynają się prawdziwe napięcia między węglem a OZE.
Dlaczego węgiel pozostał polityczną kotwicą
Węgiel był dla PiS nie tylko paliwem, ale też argumentem społecznym i politycznym. Po pierwsze, dawał krajową moc dyspozycyjną, czyli energię, którą można uruchomić wtedy, gdy system naprawdę jej potrzebuje. Po drugie, był związany z miejscami pracy i całymi regionami, więc każda zapowiedź szybkiego odchodzenia od niego miała ciężar społeczny. Po trzecie, po kryzysach energetycznych i napięciach geopolitycznych partia chętnie powtarzała, że krajowego źródła nie da się po prostu zastąpić importem paliw.
W praktyce nie była to tylko obrona status quo. W rządowych ustaleniach z 2021 r. przyjęto wygaszanie wydobycia węgla kamiennego do 2049 r., a więc w perspektywie dekad, nie lat. Taki horyzont miał uspokajać spór społeczny i dać czas na budowę alternatyw, ale jednocześnie zamrażał decyzję o realnym tempie zmian.
- Stabilność systemu - węgiel miał utrzymać ciągłość dostaw w czasie, gdy OZE i sieć jeszcze nie były gotowe na pełną rolę.
- Ochrona miejsc pracy - górnictwo i energetyka węglowa to cały łańcuch firm, usług i lokalnych budżetów.
- Polityczny koszt zamknięć - szybkie wygaszanie kopalń oznaczałoby konflikt społeczny, którego PiS chciał uniknąć.
- Brak szybkich zamienników - magazyny energii, sieci i nowe źródła wymagają czasu, a nie tylko deklaracji.
Z danych operatora systemu za 2024 r. wynikało, że elektrownie na węglu kamiennym i brunatnym nadal dawały łącznie około 105 TWh, czyli mniej więcej 63% krajowej produkcji energii elektrycznej. To ważna liczba, bo pokazuje, że polityka PiS nie była oderwana od realiów systemu - ale właśnie dlatego tak mocno spowalniała budowę alternatyw. A skoro węgiel pozostawał kotwicą, to naturalnie pojawia się pytanie, jak w tym modelu traktowano OZE.
Jak PiS traktował OZE i gdzie stawiał hamulce
PiS nie był anty-OZE w każdym segmencie, ale wyraźnie różnicował źródła odnawialne. Najmniej kontrowersji budziła fotowoltaika, bo dało się ją rozwijać rozproszenie, na dachach i na mniejszych instalacjach prosumenckich. Z kolei morska energetyka wiatrowa dostała status długofalowego projektu strategicznego. Największym problemem stała się lądowa energetyka wiatrowa, bo tu polityka trafiła na przepisy, które realnie ograniczyły tempo inwestycji.
Najbardziej znany hamulec to zasada 10H z ustawy z 2016 r. W praktyce oznaczała ona bardzo restrykcyjne odległości między turbinami a zabudową, co zamroziło wiele projektów i zniechęciło inwestorów. Nawet jeśli później zaczęto luzować część zapisów, rynek stracił kilka lat, a w energetyce kilka lat to bardzo dużo.
- Fotowoltaika - rosła szybko, bo była politycznie bezpieczniejsza i łatwiejsza do wdrożenia.
- Offshore - traktowano jako projekt przyszłościowy, wymagający dużych nakładów, ale akceptowany jako element miksu.
- Wiatr na lądzie - napotkał największy opór regulacyjny, więc jego rozwój był dużo wolniejszy, niż mógł być.
- Biogaz i biomasa - pozostawały uzupełnieniem, a nie główną osią transformacji.
To ważne rozróżnienie: PiS nie zatrzymał całej transformacji, ale ją selekcjonował. Promował te źródła, które nie podważały od razu pozycji węgla albo były politycznie mniej konfliktowe. Właśnie dlatego w praktyce OZE rosły, ale nie z takim impetem, jaki byłby możliwy przy bardziej liberalnym podejściu do lądu i sieci. Z tego wynikają już bardzo konkretne skutki, które dobrze widać w kosztach i bezpieczeństwie systemu.
Co ta strategia dała, a co odłożyła na później
Najuczciwsza ocena jest dla mnie mieszana. Po stronie plusów PiS kupił czas, ograniczył ryzyko gwałtownego konfliktu społecznego i zachował ciągłość pracy systemu elektroenergetycznego. Po stronie minusów - zbyt długo utrzymywał wysoką zależność od węgla, przez co część kosztów została tylko przesunięta w czasie. To nie znika, tylko wraca później, zwykle drożej.
W praktyce widać to w trzech obszarach.
- Ceny energii - im większy udział węgla, tym silniejsza ekspozycja na koszty CO2 w europejskim systemie ETS, paliwo i modernizację starych bloków.
- Bezpieczeństwo - węgiel daje moc, ale starzejące się jednostki wymagają coraz więcej remontów i wsparcia systemowego.
- Inwestycje - blokada części OZE, zwłaszcza lądowego wiatru, spowolniła budowę tanich źródeł, które mogły odciążać system szybciej.
Nie chodzi o to, że sama obrona węgla była bez sensu. W krótkim horyzoncie była odpowiedzią na realne ograniczenia. Problem polega na tym, że zbyt długie trzymanie się tej logiki opóźnia transformację, a potem trzeba ją nadrabiać w trudniejszym momencie, często już pod presją rynku i Unii Europejskiej. I właśnie dlatego spojrzenie z 2026 roku jest tu szczególnie ważne.
Jak patrzę na to z perspektywy 2026 roku
Dziś nie oceniam tej polityki wyłącznie przez pryzmat deklaracji. Patrzę na efekt końcowy, a ten jest prosty: system nadal przez długi czas opierał się na węglu, choć OZE rosły szybciej niż wcześniej. W 2024 r. węgiel wciąż dominował, ale udział źródeł odnawialnych i hydro wyraźnie zwiększał się, co pokazuje, że stary model przestał być wystarczający, nawet jeśli politycznie jeszcze długo był wygodny.
Najważniejsza zmiana, jaką widzę w 2026 roku, polega na tym, że nie da się już uczciwie udawać, iż sam węgiel zapewni bezpieczeństwo na kolejne dekady. Potrzebne są równolegle cztery rzeczy: moc w systemie, sieć przesyłowa, magazyny energii i źródła niskoemisyjne. Bez tego nawet najlepsza strategia zostaje tylko dokumentem, a nie rzeczywistą zmianą.
- Sieci - bez ich rozbudowy nowe źródła będą się blokować lub działać poniżej możliwości.
- Magazyny - to one stabilizują OZE wtedy, gdy nie wieje i nie świeci.
- Lądowy wiatr - jeśli pozostaje ograniczany, system traci jedno z najtańszych narzędzi szybkiego wzrostu mocy.
- Atom - jest ważny, ale nie rozwiązuje problemów tu i teraz, bo to projekt wieloletni.
W tym sensie PiS zostawił po sobie nie tyle odpowiedź, ile opóźnienie trudnej decyzji. To opóźnienie było politycznie zrozumiałe, ale energetycznie kosztowne. Dlatego przy kolejnych decyzjach o miksie energetycznym warto patrzeć nie na hasła, lecz na to, czy państwo realnie przesuwa ciężar z paliw kopalnych na infrastrukturę i elastyczne źródła mocy.
Na co zwracać uwagę w kolejnych decyzjach energetycznych Polski
Jeśli chcesz ocenić, czy Polska naprawdę wychodzi z logiki węglowego przedłużania czasu, obserwuj trzy wskaźniki, a nie jedną polityczną deklarację. Po pierwsze, tempo odblokowania lądowego wiatru i przyłączeń do sieci. Po drugie, rozwój magazynów energii i elastyczności popytu, czyli możliwości przesuwania zużycia na godziny, gdy system ma nadmiar mocy. Po trzecie, zgodność między planami a budową nowych źródeł, bo sam harmonogram bez wykonania nie zmienia miksu.
Z mojego punktu widzenia najuczciwszy skrót tej historii jest prosty: PiS nie zbudował polityki „węgiel albo OZE”, tylko politykę przedłużania węglowego rdzenia z ostrożnym dokładaniem nowych źródeł. Dla czytelnika najważniejsze jest więc nie to, kto głośniej mówił o transformacji, ale czy kolejne decyzje wreszcie przesuwają ciężar z paliw kopalnych na sieć, elastyczność i realnie dostępne OZE.
